Strajki 1988 — preludium do rozmów Okrągłego Stołu

Siedem lat po wprowadzeniu stanu wojennego robotnicy tej samej stoczni ponownie przerwali pracę — tym razem władza zareagowała inaczej niż w grudniu 1981 roku.

Tło: kryzys gospodarczy i reforma cenowa

Na początku 1988 roku sytuacja gospodarcza PRL pozostawała trudna — reglamentacja żywności utrzymywała się od 1981 roku, a rząd planował kolejną, znaczącą podwyżkę cen urzędowych jako część niepełnej reformy gospodarczej. Szerszy kontekst tych trudności opisujemy w tekście o kryzysie gospodarczym schyłku PRL.

Referendum z listopada 1987 roku, w którym rząd pytał obywateli o poparcie dla reform gospodarczych i politycznych, formalnie nie przyniosło wymaganej większości poparcia (frekwencja i liczba głosów na „tak" nie osiągnęły progu wymaganego dla ważności referendum), co obnażyło słabnące poparcie społeczne dla polityki władz.

Pierwsza fala: kwiecień-maj 1988

21 kwietnia 1988 roku strajk rozpoczął się w Hucie Stalowa Wola, żądając podwyżek płac rekompensujących wzrost cen. W kolejnych dniach protesty rozszerzyły się na inne zakłady, w tym komunikację miejską w kilku miastach.

2 maja 1988 roku do strajku przyłączyła się Stocznia Gdańska im. Lenina — to samo miejsce, w którym osiem lat wcześniej rozpoczął się strajk sierpniowy 1980 roku. Strajk w stoczni miał wymiar symboliczny wykraczający poza same postulaty płacowe — przypominał władzom i opinii publicznej o wydarzeniach sprzed dekady.

Fala majowa zakończyła się bez podpisania formalnych porozumień — władze użyły siły do spacyfikowania części protestów, a strajk w Stoczni Gdańskiej zakończono 10 maja 1988 roku bez osiągnięcia głównych postulatów strajkujących.

Druga fala: sierpień 1988

15 sierpnia 1988 roku, w rocznicę wydarzeń sprzed ośmiu lat, wybuchła nowa fala strajków — tym razem zapoczątkowana w kopalniach Górnego Śląska, a następnie ponownie obejmująca Stocznię Gdańską (od 22 sierpnia) oraz inne zakłady przemysłowe w całym kraju.

Strajk sierpniowy 1988 roku miał szerszy zasięg geograficzny niż fala majowa i silniej akcentował postulaty polityczne, w tym żądanie relegalizacji NSZZ Solidarność — związku zdelegalizowanego w 1982 roku, którego działalność od tego czasu funkcjonowała wyłącznie w podziemiu, opisanym w tekście o drugim obiegu wydawniczym.

Rola Lecha Wałęsy w zakończeniu strajku

Kluczową rolę w zakończeniu fali sierpniowej 1988 roku odegrał Lech Wałęsa, który 31 sierpnia 1988 roku przeprowadził w Stoczni Gdańskiej rozmowy z generałem Czesławem Kiszczakiem, ministrem spraw wewnętrznych — pierwsze od lat bezpośrednie spotkanie na tym szczeblu między przedstawicielem władz a liderem zdelegalizowanego związku.

Wałęsa zaapelował do strajkujących o zakończenie protestu w zamian za zapowiedź dalszych rozmów na temat pluralizmu związkowego — apel spotkał się z krytyką części bardziej radykalnych uczestników strajku, którzy uznawali zakończenie protestu bez konkretnych ustępstw za przedwczesne, ale ostatecznie strajk zakończono.

Od strajków do decyzji o rozmowach

Spotkanie z 31 sierpnia 1988 roku otworzyło proces, który w kolejnych miesiącach doprowadził do przygotowań do szerszych negocjacji. Telewizyjna debata Wałęsa-Miodowicz z listopada 1988 roku (starcie telewizyjne między liderem Solidarności a przewodniczącym oficjalnych, prorządowych związków zawodowych) dodatkowo wzmocniła pozycję opozycji w opinii publicznej, pokazując Wałęsę jako przekonującego rozmówcę w bezpośrednim starciu na wizji.

Na przełomie 1988 i 1989 roku strona rządowa podjęła decyzję o rozpoczęciu formalnych, szerszych rozmów z opozycją — proces ten zaowocował rozmowami Okrągłego Stołu, rozpoczętymi w lutym 1989 roku.

Dlaczego 1988 rok różnił się od 1981

Kluczowa różnica między reakcją władz na strajki 1988 roku a wydarzeniami stanu wojennego z 1981 roku leżała w szerszym kontekście międzynarodowym i wewnętrznym: pogłębiający się kryzys gospodarczy, zmiana polityki ZSRR pod przywództwem Michaiła Gorbaczowa oraz świadomość, że kolejna fala represji siłowych nie rozwiąże strukturalnych problemów gospodarczych kraju, skłoniły część kierownictwa partyjnego do przekonania, że dialog z częścią opozycji jest jedyną realną drogą wyjścia z impasu.

Chronologia skrócona

Dalszy przebieg wydarzeń opisujemy w tekście o rozmowach Okrągłego Stołu.