Ta sama brama, przez którą codziennie wchodzili do pracy tysiące robotników, w sierpniu 1980 roku stała się miejscem, gdzie do ogrodzenia przypinano kwiaty, plakaty i listy postulatów.
Powstanie zakładu
Stocznia Gdańska powstała w 1945 roku na terenach dawnej niemieckiej stoczni Schichau, zniszczonej w znacznej części podczas działań wojennych. Odbudowa i rozbudowa zakładu w pierwszych powojennych latach uczyniła z niego jeden z największych ośrodków przemysłu stoczniowego w Europie Środkowej, zatrudniający w szczytowym okresie kilkanaście tysięcy pracowników.
Od 1967 roku zakład nosił oficjalną nazwę Stocznia Gdańska im. Lenina — nazwę tę zachował aż do 1990 roku, kiedy w ramach zmian symboliki po transformacji ustrojowej przywrócono nazwę Stocznia Gdańska.
Miejsce dwóch przełomowych protestów
Stocznia była areną dwóch kluczowych momentów w historii najnowszej Polski, dzielących dokładnie dziesięć lat:
- Grudzień 1970 — punkt zapalny protestów przeciw podwyżkom cen żywności, brutalnie stłumionych przez wojsko i milicję, o czym piszemy w osobnym tekście,
- Sierpień 1980 — strajk zapoczątkowany zwolnieniem Anny Walentynowicz, który przerodził się w strajk solidarnościowy i doprowadził do podpisania Porozumień Sierpniowych, opisany w tekście o strajku sierpniowym.
Brama numer 2 — geografia symbolu
Brama numer 2 Stoczni Gdańskiej, od strony ulicy Jana z Kolna, stała się głównym punktem odniesienia wydarzeń sierpnia 1980 roku. To przy niej gromadzili się mieszkańcy Gdańska niebędący pracownikami stoczni, śledząc przebieg strajku, przypinając do ogrodzenia kwiaty i wizerunki, a także zostawiając kartki z wyrazami poparcia dla strajkujących.
Zdjęcia tłumów zgromadzonych przed bramą numer 2, transmisje z rokowań prowadzonych przez zakładowy węzeł radiowy słyszalne na zewnątrz terenu stoczni oraz sceny podpisania Porozumień Sierpniowych 31 sierpnia 1980 roku należą do najczęściej reprodukowanych obrazów w historiografii i publicystyce poświęconej temu okresowi.
Pomnik Poległych Stoczniowców 1970
16 grudnia 1980 roku, w dziesiątą rocznicę wydarzeń grudniowych, przed bramą numer 2 odsłonięto Pomnik Poległych Stoczniowców 1970 — trzy stalowe krzyże o wysokości 42 metrów, zaprojektowane przez zespół pod kierunkiem Bogdana Pietruszki. Budowa pomnika była jednym z 21 postulatów strajku sierpniowego 1980 roku i jego realizacja stanowiła symboliczne domknięcie dekady dzielącej oba protesty.
Los stoczni po 1990 roku
Transformacja gospodarcza lat 90. i zmiana warunków konkurencji na rynku stoczniowym doprowadziły przedsiębiorstwo do poważnych trudności finansowych. Historia Stoczni Gdańskiej po 1990 roku to seria restrukturyzacji, zmian własnościowych i redukcji zatrudnienia — proces typowy dla wielu dużych zakładów przemysłowych okresu transformacji ustrojowej, wykraczający jednak poza zakres tematyczny historii politycznej lat 80.
Miejsce pamięci
Teren dawnej stoczni, obejmujący bramę numer 2 i sąsiadujące hale, stał się w kolejnych dekadach miejscem pamięci historycznej — z salą BHP, w której podpisano porozumienia sierpniowe, zachowaną jako obiekt o znaczeniu historycznym, oraz instytucjami muzealnymi dokumentującymi wydarzenia 1970 i 1980 roku.
Znaczenie symboliczne tego miejsca dla przemian politycznych końca XX wieku w Europie Środkowej porównywalne jest z innymi punktami zwrotnymi tamtej dekady w regionie — Placem Wacława w Pradze czy Bramą Brandenburską w Berlinie — jako fizyczne miejsce, w którym decyzje polityczne łączyły się z bezpośrednim doświadczeniem tysięcy uczestników wydarzeń.
Więcej o wydarzeniach, które rozegrały się w tym miejscu w 1980 roku, piszemy w tekście o rejestracji NSZZ Solidarność.