Grudzień 1970 na Wybrzeżu — protesty, które poprzedziły Sierpień 1980

Jeden z postulatów strajku sierpniowego 1980 roku domagał się budowy pomnika ofiar Grudnia — dziesięć lat po wydarzeniach, o których oficjalne media PRL wolały nie wspominać.

Podwyżka, która wywołała protesty

13 grudnia 1970 roku rząd PRL ogłosił drastyczne podwyżki cen żywności — mięsa o około 17%, a niektórych produktów nawet o ponad 30%. Decyzję ogłoszono na dwa tygodnie przed świętami Bożego Narodzenia, co dodatkowo wzmogło społeczne oburzenie.

14 grudnia 1970 roku, w poniedziałek, robotnicy Stoczni Gdańskiej im. Lenina przerwali pracę i wyszli na ulice miasta w proteście przeciw podwyżkom. W ciągu kolejnych dni protesty rozszerzyły się na Gdynię, Szczecin i Elbląg.

Eskalacja i użycie siły

15 i 16 grudnia 1970 roku protesty w Gdańsku przybrały gwałtowny przebieg — demonstranci podpalili budynek Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Władze zdecydowały o użyciu wojska przeciwko demonstrantom.

17 grudnia 1970 roku, „czarny czwartek", stał się najbardziej krwawym dniem protestów — w Gdyni żołnierze i milicja otworzyli ogień do robotników zmierzających rano do pracy w Stoczni im. Komuny Paryskiej, w tym do grupy wysiadającej z pociągu na przystanku Gdynia Stocznia. Tego samego dnia doszło do starć i ofiar śmiertelnych także w Szczecinie.

Bilans ofiar

Oficjalne dane władz PRL z grudnia 1970 roku podawały liczbę 45 zabitych i ponad 1000 rannych w wyniku starć na Wybrzeżu. Historycy od dekad wskazują, że oficjalne dane były zaniżane, a dokładna liczba ofiar pozostaje przedmiotem badań archiwalnych prowadzonych już po 1989 roku, w tym przez Instytut Pamięci Narodowej.

Wśród ofiar Grudnia 1970 byli zarówno dorośli robotnicy, jak i osoby przypadkowe, niebiorące bezpośredniego udziału w demonstracjach, w tym nastolatkowie — fakt, który po latach stał się jednym z najbardziej poruszających elementów pamięci o tamtych wydarzeniach.

Konsekwencje polityczne

Skala protestów i użycie siły wobec robotników doprowadziły do zmiany na czele partii — 20 grudnia 1970 roku Władysław Gomułka ustąpił z funkcji I sekretarza KC PZPR, a jego następcą został Edward Gierek, który obiecywał poprawę warunków życia i wycofał się z części zapowiadanych podwyżek.

Zmiana ekipy rządzącej nie usunęła jednak strukturalnych problemów gospodarki PRL — polityka inwestycyjna lat 70. finansowana kredytami zagranicznymi doprowadziła w kolejnej dekadzie do kryzysu opisanego w tekście o kryzysie gospodarczym schyłku PRL.

Cień Grudnia w historii kolejnej dekady

Pamięć o wydarzeniach grudniowych 1970 roku odegrała istotną rolę w kształtowaniu postulatów strajku sierpniowego 1980 roku w tej samej Stoczni Gdańskiej. Jeden z 21 postulatów sierpniowych wprost domagał się „budowy pomnika pomordowanych stoczniowców" — postulat, który władze zaakceptowały w ramach Porozumień Sierpniowych.

Pomnik Poległych Stoczniowców 1970, odsłonięty w grudniu 1980 roku przed bramą Stoczni Gdańskiej, stał się jednym z pierwszych w bloku wschodnim pomników upamiętniających ofiary represji komunistycznych, wzniesionym za zgodą ówczesnych władz państwowych — sam ten fakt był precedensem w skali regionu.

Chronologia grudnia 1970

Więcej o wydarzeniach, które dziesięć lat później doprowadziły do powstania niezależnego związku zawodowego, piszemy w tekście o strajku sierpniowym 1980 roku.