Rozmowy przy owalnym stole w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie trwały niespełna dwa miesiące, ale ich skutki rozpisały się na kolejne dekady.
Dlaczego doszło do rozmów
Pod koniec lat 80. gospodarka PRL znajdowała się w głębokim kryzysie: puste półki sklepowe, hiperinflacja, zadłużenie zagraniczne. Fala strajków w maju i sierpniu 1988 roku — w Stoczni Gdańskiej, Hucie im. Lenina w Krakowie i innych zakładach — pokazała władzy, że kontrola nad sytuacją społeczną słabnie.
Jednocześnie w bloku wschodnim zmieniał się klimat polityczny za sprawą reform Michaiła Gorbaczowa w ZSRR (głasnost, pierestrojka). W tym kontekście strona rządowa zdecydowała się na rozmowy z częścią opozycji, licząc na uzyskanie legitymizacji społecznej dla reform gospodarczych w zamian za ograniczone ustępstwa polityczne.
Skład negocjacji
Rozmowy formalnie rozpoczęły się 6 lutego 1989 roku w Pałacu Namiestnikowskim (dziś Pałac Prezydencki) w Warszawie. Po stronie rządowej zasiadali przedstawiciele PZPR i podporządkowanych jej organizacji, po stronie opozycyjnej — działacze Solidarności i związanych z nią środowisk, zaproszeni po wcześniejszych, poufnych rozmowach w Magdalence pod Warszawą.
Łącznie w obradach wzięło udział około 450 osób, podzielonych na trzy główne zespoły (tzw. “stoliki”):
| Zespół | Zakres tematyczny |
|---|---|
| Gospodarka i polityka społeczna | reformy rynkowe, polityka socjalna |
| Reformy polityczne | ustrój państwa, urząd prezydenta, ordynacja wyborcza |
| Pluralizm związkowy | relegalizacja niezależnych związków zawodowych |
Obok trzech głównych stolików działało kilkanaście podzespołów tematycznych — od górnictwa po środki masowego przekazu.
Kluczowe ustalenia
Rozmowy zakończyły się 5 kwietnia 1989 roku podpisaniem porozumienia obejmującego trzy filary:
- Relegalizacja NSZZ Solidarność, zdelegalizowanej w 1982 roku, oraz Niezależnego Zrzeszenia Studentów.
- Reforma ustrojowa — przywrócenie urzędu prezydenta oraz utworzenie drugiej izby parlamentu, Senatu.
- Częściowo wolne wybory do Sejmu — 65% mandatów zarezerwowanych dla PZPR i sojuszników, 35% do swobodnej rywalizacji. Wybory do Senatu miały być w pełni wolne.
Ustalenie proporcji 65:35 w Sejmie było kompromisem: strona rządowa zakładała, że zachowa większościową kontrolę, a opozycja zgadzała się na ograniczenie w zamian za przełamanie zasady jednopartyjności.
Wybory 4 czerwca 1989
Wybory parlamentarne odbyły się 4 czerwca 1989 roku — tego samego dnia, gdy w Pekinie trwała pacyfikacja protestów na placu Tiananmen, co historycy odnotowują jako symboliczny zbieg wydarzeń w historii tego roku.
Wyniki przerosły oczekiwania obu stron negocjacji: kandydaci Komitetu Obywatelskiego “Solidarność” zdobyli 160 ze 161 możliwych do obsadzenia w wolnej rywalizacji mandatów sejmowych oraz 99 ze 100 miejsc w Senacie. Skala zwycięstwa opozycji zaskoczyła zarówno stronę rządową, jak i samych negocjatorów Solidarności.
Konsekwencje polityczne tych wyborów opisujemy w tekście o wyborach czerwcowych 1989.
Krytyka i kontrowersje
Porozumienia Okrągłego Stołu od początku budziły spory — część środowisk opozycyjnych, w tym późniejsze ugrupowania wywodzące się z tzw. drugiego nurtu Solidarności, krytykowała je jako zbyt daleko idący kompromis z władzą komunistyczną, zwłaszcza w kwestii nierozliczenia funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa i zachowania części przywilejów nomenklatury.
Zwolennicy porozumienia wskazują natomiast, że w warunkach 1989 roku — przy niepewności co do reakcji Moskwy i sąsiednich reżimów blokowych — droga negocjacyjna była jedyną realną ścieżką pokojowej zmiany ustroju, w odróżnieniu od scenariuszy siłowych znanych z wcześniejszych dekad regionu.
Znaczenie w skali regionu
Model negocjacyjny wypracowany przy polskim Okrągłym Stole stał się punktem odniesienia dla przemian w innych krajach bloku wschodniego jeszcze w tym samym 1989 roku — na Węgrzech, w Czechosłowacji i NRD. Polska transformacja, rozpoczęta jako pierwsza w regionie, bywa nazywana w literaturze historycznej “pierwszą domino” upadku systemów komunistycznych w Europie Środkowej.
Dalszy przebieg wydarzeń tego przełomowego roku, w tym powstanie pierwszego niekomunistycznego rządu w regionie, opisujemy w tekście o rządzie Tadeusza Mazowieckiego.