Upadek muru berlińskiego 1989 — jak polska transformacja wpłynęła na region

Historycy spierają się o wagę poszczególnych wydarzeń roku 1989, ale chronologia jest bezsporna: to, co zaczęło się w Warszawie w lutym, dotarło do Berlina w listopadzie.

Kalendarium roku przełomu

Rok 1989 przyniósł w Europie Środkowej i Wschodniej ciąg wydarzeń, które w ciągu kilkunastu miesięcy doprowadziły do upadku systemów jednopartyjnych w całym regionie:

Rola polskiego precedensu

Wydarzenia w Polsce z pierwszej połowy 1989 roku — rozmowy Okrągłego Stołu, wybory czerwcowe i powstanie rządu Tadeusza Mazowieckiego — historycy regionu wskazują jako pierwszy element łańcucha przemian, który latem i jesienią 1989 roku objął pozostałe kraje bloku wschodniego.

Kluczowym czynnikiem umożliwiającym tę falę zmian była zmiana polityki Związku Radzieckiego wobec krajów satelickich pod przywództwem Michaiła Gorbaczowa — odejście od tzw. doktryny Breżniewa (zakładającej prawo ZSRR do interwencji zbrojnej w krajach bloku w razie zagrożenia systemu komunistycznego) na rzecz polityki nieingerencji w wewnętrzne sprawy polityczne państw satelickich, nieformalnie określanej przez niektórych komentatorów jako „doktryna Sinatry" (od tytułu piosenki „My Way" — każdy kraj miał iść „swoją drogą").

Węgry: otwarcie granicy

Równolegle do wydarzeń polskich, na Węgrzech od maja 1989 roku trwał demontaż zasieków granicznych z Austrią — decyzja o wymiarze przede wszystkim symbolicznym i ekologicznym w momencie ogłoszenia, ale o poważnych konsekwencjach politycznych. We wrześniu 1989 roku Węgry formalnie otworzyły granicę dla obywateli NRD, umożliwiając tysiącom mieszkańców Niemiec Wschodnich wyjazd na Zachód przez terytorium węgierskie — co dodatkowo destabilizowało sytuację polityczną w samej NRD.

Upadek muru berlińskiego

9 listopada 1989 roku, w wyniku pomyłki komunikacyjnej podczas konferencji prasowej dotyczącej nowych, łagodniejszych zasad wyjazdów z NRD, tłumy mieszkańców Berlina Wschodniego zaczęły masowo gromadzić się przy przejściach granicznych, żądając natychmiastowego przepuszczenia. Strażnicy graniczni, niemający jednoznacznych instrukcji wobec skali zgromadzenia, otworzyli przejścia w nocy z 9 na 10 listopada 1989 roku.

Wydarzenie to, transmitowane przez media na całym świecie, stało się najbardziej rozpoznawalnym symbolem końca podziału Europy na bloki polityczne — choć formalne zjednoczenie Niemiec nastąpiło dopiero 3 października 1990 roku.

Aksamitna rewolucja w Czechosłowacji

W Czechosłowacji zmiana władzy nastąpiła w ciągu kilku tygodni listopada 1989 roku, w wyniku masowych demonstracji ulicznych i strajku generalnego, bez użycia siły przez władze — stąd określenie „aksamitna rewolucja". 29 grudnia 1989 roku Zgromadzenie Federalne wybrało na prezydenta Václava Havla, byłego dysydenta i więźnia politycznego.

Odmienny przebieg w Rumunii

W przeciwieństwie do pokojowego charakteru przemian w Polsce, na Węgrzech, w NRD i Czechosłowacji, zmiana władzy w Rumunii w grudniu 1989 roku miała przebieg gwałtowny, z użyciem siły przez obie strony konfliktu i ofiarami śmiertelnymi wśród demonstrantów i sił bezpieczeństwa — odmienność ta jest przedmiotem odrębnych analiz historycznych dotyczących przyczyn różnic w przebiegu transformacji poszczególnych krajów regionu.

Znaczenie roku 1989 w historiografii

Rok 1989 określany bywa w literaturze historycznej mianem Jesieni Ludów (przez analogię do Wiosny Ludów 1848 roku) lub Rewolucji 1989 roku. Wydarzenia tego roku doprowadziły w ciągu kolejnych kilku lat do rozpadu Związku Radzieckiego (1991) oraz do rozszerzenia struktur zachodnioeuropejskich (Unii Europejskiej i NATO) o kraje Europy Środkowej i Wschodniej w kolejnej dekadzie.

Więcej o polskim wkładzie w te wydarzenia piszemy w tekście o rządzie Tadeusza Mazowieckiego.