Dla części rodzin decyzja o wyjeździe zapadała w ciągu kilku dni po wprowadzeniu stanu wojennego. Dla innych była wynikiem miesięcy wahania i planowania, często utrzymywanego w tajemnicy nawet przed najbliższymi.
Skala zjawiska
Emigracja z Polski w latach 80. miała kilka fal o różnym charakterze i natężeniu. Pierwsza, największa, nastąpiła bezpośrednio po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku — wielu Polaków przebywających w tym czasie za granicą (turyści, osoby na stypendiach, delegacjach) zdecydowało się nie wracać do kraju.
Szacunki dotyczące łącznej skali emigracji z Polski w całej dekadzie lat 80. różnią się w zależności od metodologii liczenia i przyjętego okresu — historycy i demografowie podają liczby od kilkuset tysięcy do ponad miliona osób, licząc zarówno wyjazdy stałe, jak i osoby, które pozostały za granicą po wyjazdach czasowych.
Kierunki emigracji
| Kraj docelowy | Charakterystyka |
|---|---|
| Stany Zjednoczone | największa liczba emigrantów, silne skupiska w Chicago, Nowym Jorku i New Jersey |
| Republika Federalna Niemiec | najbliższy geograficznie kierunek, obozy przejściowe dla uchodźców |
| Kanada | rozwinięty system przyjmowania uchodźców politycznych |
| Szwecja | relatywnie liberalna polityka azylowa w regionie skandynawskim |
| Australia | mniejsza liczebnie, ale trwała fala emigracji |
Republika Federalna Niemiec pełniła często rolę kraju pierwszego przyjęcia — z uwagi na bliskość geograficzną i istniejące procedury dla osób polskiego pochodzenia niemieckiego (Aussiedler), ale też jako punkt tranzytowy dla osób ubiegających się o dalszy wyjazd do Ameryki Północnej czy Australii.
Procedury wyjazdowe
W realiach PRL wyjazd za granicę wymagał paszportu, który — w odróżnieniu od większości krajów zachodnich — nie był dokumentem stałym, tylko wydawanym na konkretny wyjazd i zatrzymywanym po powrocie przez odpowiednie urzędy. Uzyskanie zgody na wyjazd, zwłaszcza w okresie stanu wojennego i pierwszych latach po jego zniesieniu, bywało utrudnione dla osób związanych z opozycją.
Osoby, które zdecydowały się na emigrację, korzystały z kilku ścieżek:
- wyjazdy turystyczne kończące się decyzją o niepowrocie i złożeniem wniosku o azyl w kraju docelowym,
- wyjazdy w ramach łączenia rodzin, jeśli część rodziny przebywała już za granicą,
- wyjazdy stałe — formalna emigracja za zgodą władz PRL, trudniejsza do uzyskania i obwarowana licznymi ograniczeniami majątkowymi,
- w rzadszych przypadkach — nielegalne przekroczenie granicy, wiążące się z wysokim ryzykiem.
Status uchodźcy politycznego
Osoby ubiegające się o azyl polityczny na Zachodzie musiały przejść procedurę weryfikacyjną, wykazując uzasadnioną obawę przed prześladowaniem w kraju pochodzenia. W przypadku Polaków wyjeżdżających po grudniu 1981 roku argumentacja związana z represjami stanu wojennego — działalnością związkową, internowaniem, utratą pracy z przyczyn politycznych — była w praktyce rozpoznawana przez władze imigracyjne krajów zachodnich stosunkowo przychylnie, co odróżniało tę falę emigracji od wcześniejszych okresów powojennej historii Polski.
Życie na emigracji i kontakt z krajem
Emigranci solidarnościowi lat 80. utrzymywali w wielu przypadkach aktywny kontakt ze środowiskami opozycyjnymi w kraju — organizowali zbiórki funduszy na pomoc dla rodzin internowanych, wspierali wydawnictwa drugiego obiegu opisane w tekście o podziemnej prasie, a część środowisk emigracyjnych włączała się w nadawanie audycji radiowych kierowanych do Polski, komplementarnych wobec działalności rozgłośni takich jak opisane w tekście o Radiu Wolna Europa.
Powroty po 1989 roku
Zmiana ustroju po 1989 roku otworzyła możliwość swobodnego powrotu do kraju, z którego dawniej korzystała jedynie część emigrantów — wielu ułożyło już życie zawodowe i rodzinne za granicą i pozostało tam na stałe, tworząc trwałe skupiska polonijne w krajach docelowych emigracji lat 80. Zjawisko to jest przedmiotem odrębnych badań demograficznych i socjologicznych dotyczących wpływu emigracji politycznej na strukturę polskiej diaspory.
Kontekst polityczny, który wywołał tę falę wyjazdów, opisujemy szerzej w tekście o stanie wojennym 1981 roku.