Stan wojenny 13 grudnia 1981 — przebieg, internowania, skutki

Data 13 grudnia weszła do polskiego kalendarza jako dzień, w którym nadawca telewizyjny w mundurze przerwał normalny program, żeby ogłosić, że kraj przechodzi pod wojskową administrację.

Nocna operacja

W nocy z soboty 12 na niedzielę 13 grudnia 1981 roku siły Milicji Obywatelskiej, Służby Bezpieczeństwa i wojska przeprowadziły operację „Jodła" — jednoczesne aresztowanie działaczy związkowych i opozycyjnych w całym kraju. Odcięto łączność telefoniczną, wprowadzono kontrolę korespondencji, zamknięto granice.

O godzinie 6:00 rano generał Wojciech Jaruzelski, I sekretarz KC PZPR i premier, wygłosił w telewizji przemówienie ogłaszające wprowadzenie stanu wojennego. Decyzję formalnie podjęła nowo powołana Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON).

Co wprowadzono w pierwszych godzinach

Dekret o stanie wojennym wprowadzał szereg ograniczeń obowiązujących od razu:

• godzinę milicyjną — zakaz przemieszczania się od 22:00 do 6:00,
• zawieszenie działalności wszystkich związków zawodowych, w tym Solidarności,
• militaryzację kluczowych zakładów pracy — strajk traktowano jak niesubordynację wojskową,
• cenzurę korespondencji i odcięcie telefonów międzymiastowych i zagranicznych,
• zakaz zgromadzeń i zawieszenie większości czasopism, z wyjątkiem kilku tytułów partyjnych.

Internowania

W pierwszych dniach stanu wojennego internowano od 5000 do niemal 10 000 osób — historycy podają różne liczby w zależności od przyjętego okresu i źródła. Wśród internowanych znaleźli się czołowi działacze Solidarności, w tym Lech Wałęsa, przetrzymywany początkowo w Chylicach, potem w Otwocku i Arłamowie.

Internowanych umieszczano w ponad 50 ośrodkach odosobnienia — dawnych więzieniach, ale też obozach szkoleniowych i ośrodkach wypoczynkowych przystosowanych na potrzeby internowania.

Ofiary śmiertelne stanu wojennego

Wprowadzenie stanu wojennego i jego pierwsze miesiące pociągnęły za sobą ofiary śmiertelne. Do najbardziej znanych wydarzeń należy pacyfikacja kopalni „Wujek" w Katowicach 16 grudnia 1981 roku, w której zginęło dziewięciu górników — najkrwawszy pojedynczy incydent stanu wojennego.

Łączna liczba ofiar śmiertelnych związanych bezpośrednio ze stanem wojennym i pierwszymi latami po jego formalnym zniesieniu jest przedmiotem badań historycznych i różnych metodologii liczenia — obejmuje zarówno starcia uliczne, jak i przypadki represji wobec działaczy podziemia w kolejnych latach.

Reakcje społeczne i podziemie

Mimo internowań i militaryzacji zakładów doszło do fali strajków okupacyjnych — między innymi w Stoczni Gdańskiej, Hucie Katowice i kopalniach Śląska, pacyfikowanych przez oddziały ZOMO w kolejnych dniach grudnia.

Struktury Solidarności, formalnie zdelegalizowanej w październiku 1982 roku, przeszły do podziemia. Powstała sieć nielegalnych wydawnictw, tzw. drugi obieg, oraz Tymczasowa Komisja Koordynacyjna kierująca działalnością konspiracyjną związku. O tej działalności piszemy szerzej w tekście o drugim obiegu wydawniczym.

Zawieszenie i zniesienie

Stan wojenny formalnie zawieszono 31 grudnia 1982 roku, a zniesiono 22 lipca 1983 roku. Do tego czasu większość internowanych zwolniono, choć część działaczy pozostawała w więzieniach na podstawie wyroków sądowych wydanych już w trybie stanu wojennego.

Konsekwencje prawne i polityczne stanu wojennego — w tym pytanie o legalność jego wprowadzenia w świetle ówczesnej konstytucji PRL — pozostają przedmiotem dyskusji historyków i prawników do dziś. Trybunał Stanu w latach 90. rozpatrywał sprawę odpowiedzialności osób decyzyjnych, choć proces zakończył się umorzeniem ze względu na stan zdrowia głównego oskarżonego.

Chronologia skrócona

Wydarzenia, które doprowadziły do zniesienia systemu wprowadzonego w grudniu 1981, opisujemy w tekście o rozmowach Okrągłego Stołu.